Söz&Kalem Dergisi - M. Furkan Aslan
Sonsuz kudreti ve nihayetsiz ihsanı ile kullarını lütuflandıran Allah’ın adıyla…
İhvan-ı Safa, veya arınmış kardeşler; ya da gönülden kardeş olanlar. 10. YY’ın sonlarına doğru Basra’da ortaya çıktılar. Kendilerini tanıtmak oldukça müphem. Fakat risaleleri, son derece vazıh. Kardeşlik ve tesanüt ilkesini esas alarak bir araya geldiler. Bilimleri ve sanatları, halkın seviyesine indirmeyi ve bunlardan her kesimin kendi istidadına göre istifade etmesini amaçladılar. Dini, ilmi, ahlaki ve irfani misyonlarının yanında siyasi beyanatları da olduğu için faaliyetlerini oldukça gizli bir tarzda yürütmüşlerdir. Nitekim dönemin siyasi otoritesi, aykırı seslere pek tahammül etmemekteydi. Ayrıca, Zenc Ayaklanması da henüz yeni bastırıldığından otoriter yönetim daha da baskıcı bir hal üzereydi.
Grubun tam adı, “İhvân-ı Safâ ve Hullân-ı Vefâ Ehl-i Adl ve Ebnâ-i Hamd’’dır[1]. Kardeşlerden her birisi, bir diğer kardeş üyeye her konuda yardımcı olmak zorundadır. Kendisi için istediği şeyleri, bir diğer kardeşi için de istemedikçe inançsal açıdan bir yükseliş sağlayamaz, düşüncesi genel kardeşlik ilkesi arasındadır. Öyle ki, bir kardeş başka bir şehre gitse ve orada cemiyete mensup başka bir kardeşinin evi olsa, kendi evi mesabesinde kardeşinin hanesini kullanabilmektedir. Cemiyet olmanın getirdiği yükümlülük ile birlikte İhvân-ı Safâ, risalelerinde ve toplantılarında yardımlaşmanın yararlarına değinir. Bu konudaki düşüncelerini de şöyle aktarırlar: “…Yüceler yücelerinin meskenine (meskenu'l-illiyyin), mukarreb rahman meleklerinin komşuluğuna yükselmek için kardeşlerinin yardımına muhtaçsın.”
İhvan-ı Safa Cemiyeti, temelde dört ana guruptan müteşekkildi: Birincisi, on beş yaşını dolduran gençlerden oluşan sanatkâr gurubu. İkincisi, otuz yaşını dolduran ve akıl ile hikmeti bilenler. Üçüncüsü, kırk yaşını dolduran güçlü bilginler. Dördüncüsü de elli yaşını doldurup hakikate, hikmete ve marifete sarih şekilde erişenlerdir. Her bir gurup, kendi özelinde toplantılar düzenler ve bu toplantılarda ilmi, sosyal, siyasi ve kültürel başlıklarda konuları ele alırlardı. Toplantı sonrasında elde ettikleri verileri diğer insanlara taşımayı da görev olarak bilirlerdi.
Esas itibariyle kim oldukları, kaç kişi oldukları nerelerde meclislerinin olduğu ile ilgili muhtelif söylentiler olsa da tam bir netlik yoktur. Cemiyetlerini tanımlamaları da bir hayli gariptir. Kendilerini, “Adem babanın mağarasında uyuyanlar / Ashab-ı Kehf misali uykularını tamamlayarak uyananalar.” olarak nitelerler. Ayda üç gece bir araya gelip toplantı şeklinde uzun müzakereler ve münazaralar yaparlar. Yabancıların giremediği bu toplantılar, kardeşlerden birinin evinde yapılırdı.
Bu entelektüel cemiyet ile ilgili kayda değer bilgilere, onlar ile aynı çağda yaşamış Şirazlı filozof, edip ve bilgin olan Ebu Hayan Tevhidi’den bilmekteyiz. Tevhidi’ye göre bu topluluğun kurucu üyeleri dönemin Basra ve Bağdat illerinde yaşayan bilginlerinden Zeyd b. Rifâ‘a, Ebû Süleyman Muhammed el-Büstî ve Hârûn ez-Zencânî gibi şahsiyetlerdir. Dahası, bu topluluğa olumlu tutumundan ötürü bazı bilginler Tevhidi’nin de İhvan-ı Safa mensubu olduğunu söylemişlerdir. Nitekim Tevhidi, İhvan-ı Safa’yı şöyle tanımlar: “Allah’ın rızasını ve cenneti kazanmaya götürecek yolun güzergahını belirleme iddiasıyla bir araya gelen grup.’’
Bu topluluk ile ilgili tarihten günümüze çok ciddi araştırmalar yapılmıştır. İbni Teymiye’den, Muhammed Cabiri’ye; S. Hüseyin Nasr’dan, Ali Sami en-Naşşar’a kadar birçok isim İhvan-ı Safa’yı mercek altına almıştır. Batılı düşünür ve bilginlerin de dikkatini çeken İhvan-ı Safa, müsteşriklerinde araştırma konusu olmuştur. Hanry Corbin ve L. Massignon bu konuda müstakil çalışmalar yapmıştır.
Tüm bunlarla birlikte şüphesiz bu gizemli topluluğu tanımak için en doğru metod, muhtelif konularda ele aldıkları risalelerini incelemektir. Yani kendilerini, kendilerinden tanımaya çalışmaktır.
İhvan-ı Safa Risaleleri:
İhvan-ı Safa cemiyetinin doktrini, manifestosu ve tüm fikriyatlarının derli toplu kaleme alındığı eser. Felsefeden, musikiye; tıptan, ahlaka birçok konuya değinmektedir. Dört ana bölümden ve toplamda elli iki risaleden müteşekkildir. Risaleler, anonim bir tarzda yazılmıştır. Hangi bölümün, cemiyetin hangi üyesi tarafından yazıldığı bilinmemektedir.
Bilim, Din ve Felsefenin sentezlendiği bir nevi bilimler ansiklopedisi mahiyetinde olan bu risaleler, bu topluluk için bir eğitim ve öğretim programı niteliği taşımaktadır. Cemiyet mensupları, belli bir disiplin içinde bu risaleleri okur ve yaymaya çalışırlar. Ulaştığı bölgelerde ekseriyetle ilgi görmüş ve evlerde mahfi bir tarzda okunmuştur. Bu risaleler; İran’dan, İspanya’ya kadar ulaşmış ve İslam düşüncesinin akışında genel bir etki bırakmıştır. Nakledilen bilgilere göre İhvan-ı Safa Risaleleri, 1050 yılında Bağdat’a dönemin Abbasi Sultanının emriyle toplatılıp İbni Sina’nın eserleri ile birlikte yakılmıştır. Ancak Endülüslü düşünür Müslime, Doğu'ya seyahati sırasında risaleleri toplayarak, yok olmaktan kurtarır.
Temel olarak risalelerin içeriği, şöyle özetlenebilir:
1.Matematik ve Eğitsel (Riyazî Tâlîmî) Bilimler:
Bu bölümle ilgili 14 risale kaleme alınmıştır. Konu başlıkları şu şekildedir; aritmetik, geometri, astronomi, coğrafya, müzik, önermeler.
2.Cisimsel - Doğal (Cismani Tabii) Bilimler:
Bu konu başlığıyla ilgili 17 risale yazılmıştır. Madde ve suret, gök ve evren, oluş ve bozuluş, meteoroloji, tabiatın özü, madenler, bitkiler, hayvanlar ve insan vücudu gibi konuları esas almaktadır.
3.Psikolojik (Nefsani) - Akli Bilimler:
10 risaleden oluşan bu bölüm, İhvan-ı Safa’nın görüşüne göre evren, insan, akıl, devirler ve felekler gibi konular ele alınmaktadır.
4.Dini-İlahi (Metafizik) Bilimler:
Son olarak bu bölümde 11 risaleden oluşmaktadır. İhvan-ı Safa’nın inanç esasları, siyaset türleri, alemin düzeni, sihir ve tılsım gibi bahislere değinilmektedir.
Bütün risaleler okunduktan sonra, hepsinin bir özeti ve özü mahiyetinde olan Risaletü’l Camia hazırlanmıştır.
Bu cemiyetin ana hedeflerine ve amaçlarına da değinmekte fayda var:
Madde ve manayı bir arada tutmaya çalışıp aralarında bir uyum dengesi oluşturmak, İhvan-ı Safa Cemiyetinin hedefleri arasındadır. Taassup ve bağnazlıktan uzak bir şekilde dünya ve ahiret ilimlerine vakıf olup; akla, kalbe ve ruha koordineli bir şekilde hitap etmek, bu topluluğun amaçlarından bazıları olarak sayılabilir. Bu esasları, bir tasavvuf felsefesi anlayışı ile şöyle sunmaktadırlar:
“Kardeşlerimizin, ilimlerden hiçbirine düşman olmamaları, hiçbir kitabı hor görmemeleri, mezheplerden hiçbirine ön yargı ile bakıp taassuba düşmemeleri gerekir. Çünkü bizim görüş ve mezhebimiz, bütün mezheplerin görüşlerini kapsar ve bütün bilimleri kuşatır. O da; başlangıcı ve sonu, gizliliği ve açıklığı... itibariyle hepsinin bir tek prensip, bir tek sebep, bir tek alem ve bir tek ruhtan meydana gelmeleri bakımından duyularla algılanan ve akılla bilinen bütün varlıkların araştırılmasıdır.”
Hülasa:
Çoğu eserin ve külliyatın içerisinde, doğru ve güzel olan şeyler bulunduğu gibi bir anlam veremediğimiz veya yorumlamada yetersiz kalıp yanlış tev’il ettiğimiz veyahut temel düsturlarımız ile çelişen durumlar ile hepimiz karşılaşmışızdır. Üstad Bediüzzaman’ın, "Bir şey bütünüyle elde edilmezse, tamamen de terk edilmez." ifadesi ile “ya hep ya hiç” mantığıyla hareket etmemeliyiz. Bu gibi İslam Düşüncesinin Teşekkülü sürecinde ciddi yerler edinen külliyatlara da bu nazarla bakılmalıdır. Bu gibi ikazlar, İhvan-ı Safa Risalelerinde dahi belirttirdiği gibi geçmiş âlimlerin çoğunun eserlerinde vurgulanan bir konudur. Yazımızı, Safa Kardeşlerden bununla ilgili yapılan ikazla noktalayalım:
“(Bu) risaleler, cilâ, şifa, nur ve ışıktır. Hatta onlar ilaç olamamışsa, (yani eğer okuyanlar ehil değilse) hastalık gibi olur. İyileştiremezse hasta eder, ıslah etmezse ifsat eder; kurtuluşa erdirmezse helâk eder. Tedavi eder; ama bazen hasta da edebilir..”
[1] (“Safa Kardeşler, Vefalı Dostlar, Adalet Ehli ve Şükrün Çocukları”)