İnsan Psikolojisinde Kanaatin Önemi

Söz&Kalem Dergisi | Berat Ari

İnsan neden sahip olduğu şeylere bir süre sonra alışıyor? Örneğin yeni aldığımız bir eşya ilk günlerde bizi oldukça mutlu ediyor. Birkaç ay sonra ise o eşya hayatımızın sıradan bir parçası hâline geliyor. Uzun zamandır almak istediğimiz bir telefonu aldığımızda, günlerce onunla ilgileniyoruz. Bir süre sonra yeni çıkan modellere bakmaya başlıyoruz. Aslında değişen sadece telefon değil, bizim ona karşı hissettiğimiz şey oluyor.

İnsan psikolojisinde alışmanın önemli bir yeri var. Yeni ve farklı olan şeyler başlangıçta daha fazla dikkat çekiyor. Zaman geçtikçe insan ona alışıyor ve daha önce heyecan veren şey sıradanlaşabiliyor. Bu yüzden insan sadece sahip olduklarının artmasıyla sürekli daha mutlu hâle gelmiyor. Çünkü sahip olduğumuz şeylere alıştıkça beklentilerimiz de değişebiliyor. Kanaat meselesinin psikolojik tarafı da burada başlıyor.

Kanaat denildiğinde bazen akla hiçbir şeyi istememek, hedef koymamak veya elindekine razı olup çalışmayı bırakmak geliyor. Oysa kanaat bunların hiçbiri değildir. İnsan daha iyi bir eğitim almak, iyi bir iş sahibi olmak, ailesine daha güzel imkânlar sunmak ve kendisini geliştirmek isteyebilir. Bunlar insanın hayatını ileriye taşıyan hedeflerdir. Sorun daha iyisini istemek değil, mevcut olanı sürekli değersiz görmektir.

Bir insanın geliri arttığında daha rahat edeceğini düşünürüz. Fakat gelir arttığında bazen ihtiyaçlar da artar. Daha büyük bir ev isteriz, sonra o eve daha güzel eşyalar almak isteriz. Yeni bir telefon alırız, kısa süre sonra daha yeni bir model çıkar. Bir sınavı kazanırız, ardından başka bir başarıyı kendimize şart koşarız. Böylece hayatımız farkında olmadan sürekli bir sonraki aşamayı beklemekle geçebilir.

Asıl sorun da burada ortaya çıkıyor. İnsan kendisini sürekli gelecekte sahip olacağı şeylerle mutlu etmeye çalışırsa bugünkü hayatını yeterince yaşayamayabilir. Çünkü zihni sürekli başka bir yerde olur. Şimdi sahip olduğu şeyden çok, henüz sahip olmadığı şeyle ilgilenir.

Bu durum insanın beklentileriyle memnuniyeti arasındaki ilişkiyi de gösteriyor. Aynı imkâna sahip iki insanın kendisini aynı şekilde hissetmemesinin sebeplerinden biri de beklentilerinin farklı olmasıdır. Bir insan elindekini yeterli görürken başka biri aynı şartlarda sürekli eksik olduğunu düşünebilir. Bu yüzden bazen problem sahip olduklarımızın az olması değil, zihnimizde çizdiğimiz sınırın sürekli değişmesidir.

Bugün bu durum sosyal medya ile daha da görünür hâle geliyor. Eskiden insan kendi çevresindeki birkaç kişiyle kendisini karşılaştırırken şimdi dünyanın farklı yerlerindeki insanların hayatlarını görebiliyor. Birkaç dakika içinde birinin tatilini, arabasını, evini, kıyafetlerini, başarısını veya günlük hayatını izleyebiliyoruz. Fakat burada önemli bir yanılgı var. Biz insanların hayatlarının tamamını değil, çoğu zaman göstermek istedikleri kısmını görüyoruz.

Bir öğrencinin başarısını görüyoruz ama o noktaya gelene kadar kaç kere çuvalladığından haberimiz yok. Biri güzel bir ev alıyor, özeniyoruz ama altına girdiği borcu harcı düşünmüyoruz. Sosyal medyada sürekli gülen fotoğraflar görüyoruz ama o ekran kapandığında o insanın nelerle boğuştuğunu kimse bilmiyor. Buna rağmen kendi hayatımızı bu görüntülerle karşılaştırıyoruz. Sonra da bende neden yok diye düşünmeye başlıyoruz.

Sürekli karşılaştırma yapmak insanın kendi hayatına bakışını da değiştirebiliyor. Elindeki şey eskiden yeterliyken, başkasında daha fazlasını gördüğünde bir anda yetersiz görünmeye başlayabiliyor. Böylece insan sahip olduklarının değerini başkalarının sahip oldukları üzerinden belirlemeye başlıyor. Kanaat burada sadece dini bir tavsiye olarak değil, insanın kendi hayatına daha gerçekçi bakmasına yardımcı olan bir anlayış olarak da düşünülebilir. Kanaat eden insanın hiç eksiği yoktur demiyorum. Elbette herkesin hayatında çözmesi gereken problemler vardır. Fakat kanaat insana eksiklerine bakarken elindekileri de unutmamayı öğretir. Kur’an-ı Kerim’de Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: “Hani Rabbiniz şöyle duyurmuştu: ‘Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım. Eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir.’”
(İbrâhîm, 14/7)

Şükür ve kanaat burada birbirine yaklaşan iki kavram hâline geliyor. İnsan sahip olduğu nimetleri fark ettikçe zihnindeki eksik listesi biraz olsun geri planda kalıyor. Sağlık, aile, arkadaşlık, güven, zaman, bir sofraya oturabilmek veya geleceğe dair bir umut bile çoğu zaman ancak kaybetme ihtimali ortaya çıktığında değerini anladığımız şeyler. Oysa bunların farkına varmak için kaybetmeyi beklemek zorunda değiliz.

Kanaatin psikolojik açıdan önemli taraflarından biri de insanın kendi değerini sahip olduklarından ayırabilmesidir. Çok para kazanmak, başarılı olmak veya güzel imkânlara sahip olmak elbette güzel şeylerdir. Fakat insan kendisini sadece bunlarla değerlendirmeye başladığında, sahip olduğu şeyler azaldığında veya istediği başarı gelmediğinde kendisini de değersiz görmeye başlayabilir. İnsanın değeri sahip olduğu telefonla, maaşla, evle veya sınav sonucuyla ölçülemez. Bu yüzden kanaat hedeflerden vazgeçmek değil, hedeflerle insanın kendi değeri arasına bir mesafe koyabilmektir.

Bir öğrenci sınavını kazanmak için çalışır ama kazanamadığında hayatının bittiğini düşünmez. Bir insan daha fazla para kazanmak için çalışır ama parasını bütün sorunlarının çözümü olarak görmez. Bir insan daha güzel bir ev almak ister ama bugün ailesiyle yaşadığı güzel günlerin değerini de bilir. Daha iyisini istemekle elindekini küçümsemek aynı şey değildir. Belki de bu yüzden kendimize zaman zaman şu soruyu sormamız gerekiyor: “Ben gerçekten ihtiyaç duyduğum için mi daha fazlasını istiyorum, yoksa başkasında gördüğüm için mi?” Bu soru basit gibi görünse de insanın birçok isteğini yeniden değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Çünkü bazen ihtiyacımız olan şey yeni bir eşya değil, elimizde bulunan eşyanın değerini fark etmektir. Bazen daha fazla para değil, sahip olduğumuz parayla hayatımızı nasıl değerlendirdiğimizi düşünmektir. Bazen daha büyük bir başarı değil, ulaştığımız noktayı küçümsememektir. İnsan elbette çalışmalı, üretmeli ve kendisini geliştirmeli. Fakat bütün bunları yaparken bugünü kaybetmemeli. Sonuçta hepimiz hayatımız boyunca bir şeylerin peşinden koşuyoruz. Fakat insan sürekli koşarsa, elinde bulunanları fark etmeye vakit bulamayabilir.

Belki de bazen durup kendi hayatımıza bakmamız gerekiyor: Evimiz var mı? Sağlığımız yerinde mi? Yanımızda sevdiğimiz insanlar var mı? Yarın için hâlâ bir umudumuz var mı? Bir sofraya oturup şükredecek nimetlerimiz var mı? Bunların cevabı evet ise hayatımız sandığımız kadar eksik olmayabilir.

Kanaat insana daha azını istemeyi değil, sahip olduklarını küçümsemeden daha iyisini istemeyi öğretir. Çünkü insanın her istediğine sahip olması mümkün değil. Fakat sahip olduklarının kıymetini bilmek, elindekilerle yetinmek ve yine de daha iyisi için çalışmak insanın kendi tercihidir.