Kanaat: Elimizdeki ile Yetinmek

Söz&Kalem Dergisi | Vuslat Şen

Allah Teâlâ, kullarına nimet ve imkânları aynı biçimde vermemiştir. Kimini bollukla, bir kısmını darlıkla, kimilerini de sağlık ve hastalıkla imtihan etmiştir. İnsanın sahip olduğu veya mahrum kaldığı nimetler, kendi hayatındaki imtihanın bir parçasıdır. Fakat nefis, insanı çoğu zaman kendi elindekine değil, başkasının sahip olduklarına bakmaya sevk eder. Bir başkasına verilen nimet öne çıktıkça elde bulunanın kıymeti gözden kaçar; insanın gözü sahip olmadıklarına, gönlü ise kendisine nasip olmayana yönelir. İnsan ne kadar başarılı olduğunu anlamak için başkasının başarısını, ne kadar güzel bir hayat yaşadığını düşünmek için başkasının imkânlarını, ne kadar değerli olduğunu anlamak için de başkasının gördüğü itibarı kendine ölçü kabul eder. Zamanla insan kendi durumunu olduğu hâliyle değerlendirmek yerine, başkalarının hayatlarını esas alarak yanlış bir mukayeseye yönelmeye başlar.

Kur’an-ı Kerim’de, “Allah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri iç çekerek arzu etmeyin. Erkeklerin de kazandıklarından nasipleri var, kadınların da kazandıklarından nasipleri var. Allah’ın lütfundan isteyin; şüphesiz Allah her şeyi bilmektedir” ^{(Nisâ, 4/32)} buyrulur. Âyet, insanlar arasındaki farklılıklar karşısında başkasına verilmiş olanı temenni etmek yerine Allah’ın lütfunu istemeye çağırır. Kişinin başkasında bulunan nimete bakıp kendi nasibini küçümsememesi, sahip olduklarının kıymetini bilmesi ve bunlara şükretmesi önemlidir.

Burada temel olan husus, helâl bir nimeti talep etmek ile başkasına verilen nimete bakarak kendi nasibinden hoşnutsuz olmak arasındaki ayrımı doğru anlamaktır. İslam, çalışmayı, ilerlemeyi veya helâl yollardan daha fazlasını elde etmeyi yasaklamaz. Kişi ilim sahibi olmak, mesleğinde ilerlemek, maddî imkânlarını artırmak ve ailesinin ihtiyaçlarını daha iyi karşılamak isteyebilir. Ancak insanın bu isteği, kendi nasibini küçümsemesine, sürekli başkalarıyla kıyas yapmasına ve sahip olduklarına karşı kanaatsiz bir hâle düşmesine sebep olmamalıdır. Kur’an’da dünya nimetlerine dair Tâhâ sûresinde şöyle buyrulur: “Sakın kendilerini sınamak için, onların bir kesimini yararlandırdığımız dünya hayatının çekiciliğine göz dikme! Rabbinin sana verdiği nimetler daha hayırlı ve daha kalıcıdır.” ^{(Tâhâ, 20/131)} Âyet, başkasına verilen dünya nimetlerine göz dikmek yerine Allah’ın kuluna verdiklerinin daha hayırlı ve kalıcı olduğunu hatırlatır. Çünkü insana verilen her nimet aynı zamanda bir imtihandır. Bir kimsenin malının, makamının veya imkânlarının fazla olması, onun Allah katındaki kıymetinin de aynı nispette olduğu anlamına gelmez.

Üstelik insanın yaptığı kıyas çoğu zaman hayatın bütününü dikkate alan bir değerlendirmeye dayanmaz. Kendi hayatının şartlarını ve karşılaştığı güçlükleri bilir, başkasının ise yalnızca görünen kısmına şahit olur. Bir kimsenin sahip olduğu malı görür fakat o malın beraberinde getirdiği sorumlulukları bilmez. Bir başkasının makamını ve itibarını görür, o makamın beraberinde getirdiği yükleri ve karşılaştığı sıkıntıları ise hesaba katmaz.

Kârûn kıssası da başkasına verilenlere imrenmenin insanı yanıltabileceğini gösterir. Kârûn, büyük servetiyle kavminin karşısına çıktığında, dünya hayatının ihtişamına kapılanlardan bazıları, “Keşke Kârûn’a verilenin bir benzeri bize de verilseydi! Doğrusu o çok şanslı!” ^{(Kasâs, 28/79)}  diyerek onun sahip olduklarına imrenmişlerdi. Kârûn’un servetinin yalnızca dışarıdan görünen kısmına şahit olmuşlardı. Bu servetin Kârûn açısından ne ifade ettiği ve onu nereye götüreceği ise henüz ortaya çıkmamıştı.  Ancak Kârûn’un akıbeti, sahip olduğu servetin onu kurtarmadığını ve dünya nimetlerinin insan için bir güvence olmadığını ortaya koydu. “Sonunda biz onu ve evini barkını yerin dibine geçirdik. Artık Allah’a karşı ona yardım edecek adamları olmadığı gibi, kendi kendini kurtarabilecek durumda değildi.” ^{(Kasâs, 28/81)} Bu hadise, onun servetine imrenenlerin bakışını da değiştirdi. “Daha dün Kârûn’un yerinde olmayı isteyenler bu defa, Yazıklar olsun bize! Demek ki Allah da rızkı kullarından dilediğine bol bol, dilediğine de ölçülü veriyormuş. Allah bize lütufta bulunmuş olmasaydı, bizi de mutlaka yerin dibine geçirmişti. Vah ki vah! Demek inkârcılar iflâh olmazmış!” der oldular.^{(Kasâs, 28/82)} Kârûn kıssasının gösterdiği üzere, insan gördüğüyle hüküm vermemeli, hadisenin bütününü bilmeden başkasına verilenleri arzu ederken Allah’ın kendisine verdiği nimetleri de gözden kaçırmamalıdır.

 Bu konuda Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurur: “Hayat şartları (dünyalık) bakımından sizden üstün olanlara değil, sizden daha aşağıda olanlara bakın. Bu Allah’ın (size verdiği) nimetleri hor görmemenize daha uygun bir davranıştır.” ^{(Müslim, Zühd, 9)} Hadisin işaret ettiği hakikat, insanın sürekli kendisinden üstün olana yönelmesinin zamanla kanaatsizliğe ve elindeki nimetleri değersiz görmesine yol açabileceğidir. Dünyalık bakımından kendisinden daha az imkâna sahip olanlara bakması ise kişinin elindeki nimetleri fark etmesine ve Allah’a şükretmesine yardımcı olur.

Günümüzde insanın kendisini başkasının sahip olduklarıyla kıyaslaması, yalnızca mal veya makam üzerinden gerçekleşmez. Sosyal çevrede ve özellikle dijital mecralarda insanların hayatlarının belirli yönlerinin sürekli öne çıkarılması, gelir ve yaşam standardının başarı ölçüsü kabul edilmesi, tüketimin ihtiyaçtan öte bir statü göstergesine dönüşmesi ve dış görünüş üzerinden değer biçme alışkanlığı, insanın kendi hayatına bakışını da etkileyebilir. Kişi, kendi şartlarını ve sorumluluklarını değerlendirmek yerine başkasının ulaştığı imkânları kendisi için esas aldığında, “geç kaldım”, “yeterince başarılı değilim” veya “bende neden böyle değil?” düşüncelerine kapılabilir. Bu karşılaştırma yalnızca dünya hayatıyla sınırlı kalmayıp kişinin ibadet ve kulluk hayatına da yansıyabilir. Kulluk ise insanın sahip olduğu imkânların çokluğuyla değil, Allah’ın kendisine yüklediği vazifeleri yerine getirmesiyle anlam kazanır.

Hâsılı, insanın başkasına verilmiş olanı kendi hayatı için ölçü hâline getirmesi, zamanla imtihanının mahiyetini gözden kaçırmasına yol açar. Her insanın karşı karşıya bulunduğu şartlar farklı olduğundan, kulun değeri başkasının sahip olduklarıyla değil, kendisine verilenler karşısındaki tutum ve ameliyle ilgilidir. Ömrün hangi gayeye tahsis edildiği, insanın elindeki nimetleri hangi istikamette kullandığı ve bütün bunların Allah’ın rızasına ne ölçüde uygun olduğu, kişinin kulluk hayatını şekillendiren temel hususlardır.

Selam ve Dua ile...