“Dünyada sanki bir garip veya bir yolcu gibi ol”(Buhari)
Söz&Kalem Dergisi | Said Gündüz
İnsanoğlu var olduğundan bu yana, ruhunun en derinlerinde dinmeyen bir arayışın öznesi olmuştur. Gözün gördüğü ile kalbin arzuladığı, elin erdiği ile nefsin dilediği arasındaki o ezeli uçurum, insanı sürekli bir koşuşturmanın, bitmek bilmez bir yorgunluğun içine iter. Modern zamanların bize dayattığı "daha fazlası" diktası, ruhun asıl gıdası olan sükûneti zedelerken; İslam medeniyetinin bize öngördüğü en derin hikmetlerden biri, bu amansız yarışa “dur” der. O hikmetin adı: Kanaat. Kanaat, sadece elindekine razı olmak değil; kalbin, Hakk'ın taksimine duyduğu mutlak ve sarsılmaz bir teslimiyettir.
İslami literatürde kanaat, insanın iç dünyasında kurduğu en sağlam kaledir. Modernizmin rüzgarı ne kadar sert eserse essin, kanaatin kalesine sığınan bir gönül, dünyanın geçici pırıltıları karşısında sarsılmaz. Çünkü bilir ki, rızkı taksim eden Zat, adaletlerin en güzeliyle hükmetmiştir. Efendimiz (sav) bir hadis-i şerifinde bu hakikati müstesna bir lisanla beyan buyurmuştur: "Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızk verilen ve Allah’ın kendisine verdiklerine onu kanaatlendirip razı kıldığı kimse kurtuluşa ermiştir." (Müslim, Zekât, 125)
Bu hadis, saadetin parolasını üç kelimede özetler: İslam'la hidayet, kifayet miktarı rızk ve bu rızka rıza gösterme erdemi olan kanaat.
Kanaatsizlik, insanoğlunun kendi eliyle ördüğü bir hapishanedir. Nefis, dipsiz bir kuyu gibidir; ona okyanusları verseniz çölü özler, tahtları verseniz daha yüksek bir tepeyi arzular. Oysa kanaat sahibi insan, dünyevi rütbelerin ve geçici ihtişamların sathi cazibesinden sıyrılıp, kalbini İlahi yöne çevirendir. O, "ya az verirse" korkusunun değil, "ya çok verip de kalbimi oyalarsa" endişesinin insanıdır. Bu, fakirliğin değil, bilakis ruhun zenginliğidir. Nitekim Peygamber Efendimiz (sav) başka bir nebevi ikazında şöyle buyurur: "Zenginlik, mal çokluğu değildir. Asıl zenginlik, göz ve gönül tokluğudur (nefis zenginliğidir)." (Buhârî)
Gözü doymayan bir bedenin, milyarları olsa dahi ruhen dilenci kalacağı gerçeği, modern insanın en büyük açmazıdır. İnsan, tüketim çarkının dişlileri arasında öğütülürken, sahip olduklarının kadrini bilmeyi unutturmuş bir çağın kurbanıdır. Sabah uyandığına şükretmeyen, elindeki bir bardak suyun, aldığı bir nefesin kıymetini idrak edemeyen insanlar, daha büyük mülklerin kavgasında ömür tüketirler. Oysa Yüce Kitabımız Kur'an-ı Kerim, bu hakikati en veciz biçimde hatırlatır: "Andolsun, eğer şükrederseniz, elbette size nimetimi artırırım. Ve eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz azabım çok şiddetlidir." (İbrahim, 7)
Buradaki şükür, sadece dil ile yapılan bir hamd etme eylemi değildir; şükür, Allah'ın taksimatına razı olmak, yani kanaat etmektir. Elindekini hak etmediği bir lütuf bilip onu yerli yerince kullanmak ve daha fazlası için hırsla hırpalanmamaktır.
Kanaat, insanı başkalarının hayatlarının bir tutsağı olmaktan kurtarır. Çünkü kanaatkar insan, kendi hikayesinin başrolündedir ve başkalarının hayatıyla kendi iç dünyasını kıyaslamayacak kadar ulvi bir bilinçtedir. O, ömrün az, yolun uzun, menzilin ise rıza-i ilahi olduğunu bilir. Zamanı hırsla tüketmek yerine, elindeki anın kıymetini bilerek bir yolcu sükûnetiyle yaşar. Nitekim bununla ilgili Efendimizin (s.a.v) oldukça değerli bir hadisi vardır:
“Dünyada sanki bir garip veya bir yolcu gibi ol”(Buhari)
Saadet, dış dünyamızda düzelttiğimiz eşyalarda değil, iç dünyamızda inşa ettiğimiz kanaat bilincindedir. Kalbini kanaat ile süsleyen bir insan, dünyanın en kudretli zenginlerinden bile daha azadedir. Aciz varlıklar olarak, saadetin kaynağını elde etmek için "Bana Rabbim yeter" demeye mecburuz. Zira huzur, ancak ve ancak kalbin, kendisini yaratanın taksimine rıza göstermesiyle mümkündür. Bu fani ömrün menzilinde, kalbimizin en sakin limanı olan kanaat ikliminden asla uzak kalmamanız gerekmektedir.
Huzur, modernizmin bize dayattığı büyük eşyalarda saklı değildir. Tam aksine nefsin o bitmek bilmeyen çığlıklarını susturmanın yolu, ona "dur" demeyi bilmekten geçer. Tasavvufi irfanda pek güzel ifade edildiği üzere: "Az şeyle kanaat etmeyen, çok şeyle de asla doymaz." Çünkü açlık midede değil, kalptedir. Kalbi doymayan bir bedenin, bütün dünya hazinelerini önüne koysanız yine gözü arkada kalacaktır. İşte tam da bu yüzden, İslam büyükleri kanaati en büyük sermaye, hırsı ise ebedi bir sefalet olarak görmüşlerdir.
Gözü ve gönlü tok olan insan; rüzgarın önünde savrulan bir yaprak değil, kökleri derinlerde olan bir ağaç gibidir. Yaprakları dökülse, dalları kırılsa bile öz kökü yerinde durur. O, ne başkasının mülküne imrenir ne de elindekinin zeval bulmasından korkarak ömrünü ziyan eder. O bilir ki; verilmeyen nimet de bir lütuftur, verilen nimet de... Zira kulun neye layık olduğunu en iyi bilen Hakim-i Mutlak'tır.
Öyleyse, ey insan! Gönlünün kapılarını bu ilahi sükûnete aç. Hayatın o yorucu koşturmacasında biraz yavaşla, soluklan ve etrafına ibretle nazar eyle. Sahip olduğun nefesin, attığın adımın, gördüğün gözün ve duyduğun sesin şükrünü kanaatle eda et. Unutma ki bu yalan dünyada kimse baki değil; baki kalan, bu kubbede hoş bir seda bırakan o mütevazı ve kanaatkâr gönüllerdir.