Kanaat, dünyayı terk etmek değil; dünyaya esir olmamaktır. Gerçek zenginlik de sahip olunanların çokluğundan önce, insanın sahip oldukları karşısında kalbinin özgür kalabilmesidir.
Söz&Kalem Dergisi | Sümeyye Yılmaz
Modern insanın hayatı, ihtiyaçlardan ziyade giderek büyüyen arzular tarafından şekillendirilmektedir. Bir zamanlar sahip olmak yeterliyken bugün daha yenisine, daha büyüğüne ve daha gösterişlisine sahip olmak bir yaşam standardı hâline gelmiştir. Tüketim, yalnızca ekonomik bir faaliyet olmaktan çıkarak kimliği, statüyü ve mutluluğu belirleyen bir kültürel unsura dönüşmüştür. İnsan, sahip oldukları üzerinden kendisini tanımlamaya başladıkça tüketim bir ihtiyaç olmaktan çıkıp hayatın merkezine yerleşmektedir.
Modern tüketim kültürü insana sürekli bir eksiklik hissi telkin eder. Reklamlar, sosyal medya ve popüler kültür, "daha fazlasına sahip olmalısın" düşüncesini sürekli besler. Böylece ihtiyaç ile arzu arasındaki sınır silinir; sahip oldukları çoğaldığı hâlde insanın tatmin duygusu azalabilir. Çünkü tüketim kültürünün temelinde yalnızca ihtiyaçların karşılanması değil, sürekli yeni ihtiyaçların üretilmesi vardır. Allah Teâlâ ise insanın nimetlerle ilişkisini ölçü ve sorumluluk üzerine kurmasını emretmektedir: "Yiyin, için, fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez." (A'râf, 7/31)
Bu ilahî emir, tüketimi bütünüyle reddetmez; ölçüsüzlüğü ve israfı yasaklar. İslam, insanı dünyadan uzaklaşmaya değil, dünyaya esir olmadan yaşamaya çağırır. Bu bakımdan mesele yalnızca ne kadar tükettiğimiz değil, tüketimin hayatımızdaki yeridir.
Kanaat de tam bu noktada önem kazanır. Kanaat, yoksulluğu kutsamak veya maddî gelişmeyi reddetmek değildir. İnsanın sahip olduğu nimetlerin kıymetini bilmesi, ihtiyaç ile arzuyu ayırt edebilmesi ve değerini sahip olduklarının miktarıyla ölçmemesidir. Başka bir ifadeyle kanaat, daha fazlasına ulaşma imkânı varken dahi ölçüyü koruyabilme iradesidir. Hz. Peygamberimiz (sav) insanın tüketim konusunda ölçülü olmasını şu sözleriyle ifade eder: "Âdemoğlu, midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeterlidir..." (Tirmizî, Zühd, 47)
Bu hadis, yalnızca yeme içme adabına ilişkin bir ölçü sunmaz; insanın arzularını sınırsızlaştırmaması gerektiğini de hatırlatır. Zira sınırsız tüketim arzusu, insanı daha fazla kazanma ve daha fazla tüketme döngüsüne sürükleyerek özgürlüğünü zayıflatabilir. Tüketim kültürünün bir başka sonucu da değerin fiyatla ölçülmeye başlanmasıdır. Pahalı olanın değerli, çok tüketilenin itibarlı kabul edildiği bir anlayışta insanın kendi değeri dahi sahip oldukları üzerinden belirlenebilir. Oysa Allah Teâlâ, insanı maddî birikimin çokluğuyla değerlendirmemektedir. Şöyle buyurur: "Çoklukla övünmek sizi oyaladı. Öyle ki kabirleri ziyaret ettiniz." (Tekâsür, 102/1-2)
Bu uyarı, "daha fazla" arzusunun insanı asıl gayesinden uzaklaştırabileceğini göstermektedir. Mal çoğalırken ömür azalmakta, imkânlar artarken zaman tükenmektedir. İnsan, sahip olduklarını artırmaya çalışırken hayatın kendisini tükettiğinin farkına varmayabilir. Bu sebeple kanaat, modern tüketim anlayışına karşı güçlü bir ahlaki direnç olarak değerlendirilebilir. Kanaat, imkânsızlık karşısında çaresizce razı olmak değil; imkân karşısında ölçüyü korumaktır. İnsan, her arzusunu gerçekleştirmek zorunda olmadığını bildiği ölçüde özgürleşir.
İslam'da sahip olunan nimetler aynı zamanda birer emanettir. Mal, zaman, beden ve imkânlar yalnızca bireysel kullanım alanları değildir. İsrafın yasaklanması, tüketimin başkalarının hakkı ve toplumun imkânlarıyla da ilişkili olduğunu gösterir. Ölçüsüz tüketimin bir tarafta birikime, diğer tarafta mahrumiyete yol açtığı bir dünyada mesele yalnızca kişisel tercih değil, aynı zamanda ahlaki sorumluluk meselesidir.
Bu nedenle Müslümanın tüketim ahlakı, "Ne kadar tüketebilirim?" sorusundan önce "Gerçekten neye ihtiyacım var?" sorusuyla başlamalıdır. Ardından şu soru gelmelidir: Sahip olduklarım beni Allah'a yaklaştırıyor mu, yoksa beni onlara bağımlı hâle mi getiriyor?
Bugün kanaate duyulan ihtiyaç, maddî imkânların artmasına rağmen huzur ve tatmin duygusunun aynı ölçüde artmamasından da anlaşılmaktadır. İhtiyaç ile arzuyu birbirinden ayırmak, eşyanın insan üzerindeki hâkimiyetini sınırlandırmak ve hayatın anlamını tüketimin ötesinde aramak gerekmektedir.
Kanaat, dünyayı terk etmek değil; dünyaya esir olmamaktır. Gerçek zenginlik de sahip olunanların çokluğundan önce, insanın sahip oldukları karşısında kalbinin özgür kalabilmesidir. Çünkü insanın değeri tükettiği veya biriktirdiği şeylerle değil; ölçüsü, şükrü, paylaşması ve Allah'ın kendisine emanet ettiği nimetleri nasıl kullandığıyla anlam kazanır.