Nefsin Emsali

Söz&Kalem Dergisi | Yusuf Sincar

Nedir nefsin en açık emsali, onu en iyi tanıtan özelliği yahut onunla müsemma karakteri? Tasavvufi açıdan bu sorunun en açık cevabı “benlik”tir şüphesiz. Ancak bu cevabın nefse gönderimi yeterince açık ve ayırt edici değildir. Benlik hırsı veya bencillik nedir örneğin; daima kendini düşünmek mi? Misal yemek, içmek, uyumak, kendi bedenine eziyet etmemek hatta cehennemden kaçınmak ve cenneti arzulamak kendini düşünmek değil midir?

Hayatınıza bir bakın, kendinizi düşündüğünüz anların sayısı mı fazladır yoksa başkalarının hayatını düşündüğünüz anların sayısı mı? Başkasını veya başka bir şeyi düşündüğünüz anlarda dahi kendi nefsinize pay vardır. Zira nefis, erdemli ve onurlu hissettiren duygulara yönelimlidir. Afrika veya Filistin’deki bir çocuğu düşünmek yahut cebindeki son parayı yolda kalmış bir yetime uzatmak. Hangi eylemimiz iç tatmin veya kalbi huzurun onayı olmadan gerçekleşir? Nefs ikna olmadan beden hangi eyleme yönelebilir? Kötülükte nefs payına düşeni aldığı gibi iyilikte de nefse bir pay düşer. Kendimize göre yorumlarız çoğu şeyi, kendimizi ikna edene ve iç tatmini bulana dektir her eylemimiz. Eğer öyleyse, peki “benlik hırsı” dediğimiz şey tek başına nefsi tanımlamak için yeterli olabilir mi?

Öyleyse şöyle mi denmelidir: “bencillik daima kendini düşünmektir ancak aynı zamanda başkalarının da kötülüğünü istemektir.” Ancak bu defa şöyle sorulabilir: başkasının kötülüğü senin kişisel çıkarına hizmet etmediği bir durumda ortaya çıkan paradoksu nasıl aşılabilirsin? Zira diğerlerinin fakirliğinin (kötülüğü) senin zenginliğine (iyiliğine) hizmet etmediği durumlar olabilir. Örneğin, ünlü bir telefon markasının sahibi halkın o telefonu alacak kadar varlıklı olmasını isteyebilir. Ya da bir efendi, kölesinden daha yüksek verim alabilmek için onu mümkün olan en iyi şartlarda besleyebilir. Ancak açıktır ki bunu onun iyiliği için değil kendi nefsi için istemektedir. Demek ki kişi kendi iyiliği için bazen başkasının iyiliğini düşünebilir. Yani başkasının kötü olma şartı bencilliğin özsel bir unsuru değildir.

O halde nedir benlik hırsı veyahut bencillik? Bu kavramın kendisi dahi açıklanmaya muhtaç iken nasıl ve ne şekilde nefsin en açık emsali olabilir? Bu sorular böyle devam ededursun; şimdi biz kendimizce nefsin en iyi emsalini bulmaya çalışalım. Bunun için dört şahsın örnekliğine gönderimde bulunabiliriz: Aristoteles, Buda, Hz. Muhammed ve Schopenhauer.

Nefsin En Ayırt Edici Niteliği

Nefsin en açık alameti, uçlarda dolaşmasıdır. Nefis dengeyi sevmez, ölçüyle yetinmez; orta yol cehennemidir nefsin. Para ister mesela. Ama yalnızca ihtiyacı kadarını değil; daha fazlasını, sonra daha fazlasını, sonra biraz daha fazlasını ister. Bir şeye bağlandığında bütünüyle bağlanır; vazgeçtiğinde ise tamamen terk etmek ister. Ya hiçbir şey yapmayacak kadar tembeldir ya da kendisini tüketene kadar çalışır. Ya patlayıncaya kadar yemek ister ya da bir keşiş gibi her şeyden elini eteğini çekmeye kalkar. Ya dünyaya bütünüyle sırtını döner ya da dünyanın tamamına sahip olmak ister.

Çünkü nefis için “yeter” diye bir sınır yoktur. Sıradan olan, normal olan, ölçülü olan ona yetmez. Onun hareketi daima bir uca doğrudur: aşırılığa ya da eksikliğe. Hangi yöne koştuğunun pek önemi yoktur; bir kere koşmaya başladığında, sınıra varmadan durmak istemez.

İşte nefis böyledir: amaçsız bir amaçlılık içinde, neyi aradığını tam olarak bilmeden, fakat durmaksızın bir şeylerin peşinden koşar. Bir arzuyu doyurur, ardından yenisini üretir. Bir uçtan kurtulur, öteki uca savrulur. Bu yüzden nefsin zıddı arzuların tamamen yok edilmesi değildir. Nefsin asıl zıddı dengedir. Ölçüdür. İtidaldir. Orta yoldur. Kısaca; nefsin en ayırt edici emsali “uçlar”dır.

Gautama Buda

Tarihsel anlatıda Buda’nın aydınlanmasından önce yaşadığı tecrübe, nefsin iki uç arasında gidip gelmesinin en kadim hikayelerinden biridir. Buda saraylarda yaşayan oldukça zengin bir prensti. Bolluk ve haz içinde yaşıyordu, hayatın sunduğu hemen her şeye sahipti. Fakat bütün bunlara rağmen mutlu değildi. Sonunda  “Beni mutsuz eden şey galiba bu zenginlik” diye düşündü. “Öyleyse mutluluk bunun tam tersinde, yani yoksullukta olmalı.”

Böylece sarayını, servetini ve konforunu terk edip dağlar çöller boyunca yol gitti. Bu kez yoksulluğu denedi; yıllarca açlık ve ağır çile içinde yaşadı, bedenini tüketti ve neredeyse zayıflıktan ölümün eşiğine geldi. Bedenin verdiği acılar onu rahatsız ediyordu; yani mutluluk orada da değildi. Sonunda Buda, bitkin halde bir ağacın altında meditasyona oturdu. Budist geleneğe göre orada aydınlandı ve şunu kavradı: Mutluluk uçlarda değildi. Ne her şeye sahip olmakta ne de her şeyden vazgeçmekteydi. Aradığı şey, iki aşırılığın arasında uzanan Orta Yol’du.

Aristoteles

Aristoteles’in erdem teorisi de tam olarak bunun üzerine kuruluydu. Ona göre davranışlarımızın iki ucu vardı: Bir tarafta eksiklik, diğer tarafta aşırılık. Erdem ise bu iki ucun ortasında bulunuyordu. Örneğin cimrilik ile müsrifliğin ortası cömertliktir. Yani erdemli olmak cömert olmaktır. Korkaklık ile düşüncesiz atılganlığın ortası ise cesarettir. Yani erdemli olmak cesur olmaktır. Aristoteles’e göre insanı erdemden uzaklaştıran şey bu iki uçtur: Bir şeyi gereğinden az yapmak ya da gereğinden fazla yapmak. Erdem ise ne eksiklikte ne de aşırılıktadır; ikisinin arasındaki doğru ölçüdedir.

Hz. Muhammed (sav)

Benzer bir orta yol anlayışını İslam’da da görebiliriz. Örneğin Kur’an Müslümanları açıkça “vasat bir ümmet” olarak tanımlıyor: "Böylece, insanlara şahit olmanız, Resûl'ün de size şahit olması için sizi vasat bir ümmet yaptık..." Buradaki “vasat”; orta, dengeli ve ölçülü olma anlamlarını taşıyor. Hz. Muhammed’in hayatında da bu ölçü anlayışı açıkça görülebilir. Zira o insanlardan ne dünyayı tamamen terk etmelerini istiyor ne de kendilerini bütünüyle dünyanın hazlarına bırakmalarını öğütlüyordu.

Hatta bazı sahabeler sürekli oruç tutmak, bütün gece namaz kılmak veya evlenmeden tamamen ibadete çekilmek istediklerinde Hz. Muhammed buna karşı çıkıyordu. Kendisi oruç tuttuğunu ama bazı günler tutmadığını, gecenin bir bölümünde ibadet edip bir bölümünde uyuduğunu ve evlendiğini söylüyordu. Öyleyse,  İslam’ın önerdiği hayat da ölçülü bir hayattır: Ne aşırılık ne eksiklik; orta yol.

Arthur Schopenhauer

Schopenhauer’da ise bu orta yol “Kirpi mesafesi” olarak karşımıza çıkacaktır.  Soğuk bir kış günü kirpiler donmamak için birbirlerine yaklaşıyor. Fakat fazla yaklaştıklarında dikenleri birbirlerine batıyor ve canları yanıyordu. Uzaklaştıklarında ise yeniden üşümeye başlıyorlardı. Böylece sürekli yaklaşıyor, canları yanınca uzaklaşıyor, üşüyünce yeniden birbirlerine sokuluyorlardı. Sonunda yaşamalarını sağlayacak doğru mesafeyi buldular: Donmayacak kadar yakın, kanamayacak kadar uzak. Hülasa tam bir denge..
 

Schopenhauer’a göre insan ilişkileri de böyleydi. Fazla uzaklaşırsak yalnızlığın acısını, fazla yaklaşırsak birbirimizin dikenlerini (bencillik, hırs, kibir vs.) hissederiz. Bu yüzden çözüm ne insanlardan tamamen kaçmak ne de onlarla bütün sınırlarımızı ortadan kaldıracak kadar iç içe geçmektir.  

En doğrusu, dengeli bir şekilde yakınlaşmak ve yine dengeli bir şekilde uzaklaşmaktır. Öyleyse insan orta yolda kalmak için, kirpi mesafesine dikkat etmeli; uçlardan kaçmalıdır. Enikonu ne demiştik: nefsin en berrak emsali “uçlarda dolaşmamaktır.’’