Söz&Kalem Dergisi - M. Furkan Aslan
Hakikatleri kelimelerin kalbine nakşeden Rabbimizin adıyla…
İnsan, fıtri yapısı gereği kendisinden daha büyük bir güce sığınmak, inanmak ve ibadet etmek ister. Bundan ötürü gerek semavi gerekse de beşeri dinlerde ve öğretilerde insanların inandıkları varlık ya da varlıklara itaatlerini ispatlamak ve bağlılıklarını izhar etmek için bir mekan olgusu her zaman var olmuştur.
Allah’ın birliğine ve Hz. Muhammed Mustafa’nın nübüvvetine iman eden biz Müslümanlar için de bu mekân, mukaddes camilerimizdir. Camii, Arapça ‘cem’ kökünden türeyen “toplayan, bir araya getiren” anlamına gelmektedir. Tarihçesi, ilk insan ve ilk Peygamber olan Hz. Adem’in zamanına dayanır. Hz. Adem, yeryüzüne ilk ayak bastığında, Kabe-i Muazzama’yı inşa etmeye başlamıştır. Kur’an’ı Kerim’in ifadesiyle, alemin ve insanın bereketi, hidayeti ve kurtuluşu için inşa edilen ilk ev, ilk mabed, ilk mescid Kabe’dir.[1]
Müslümanlar, toplumsallaştıkları ilk zamanlardan itibaren camii merkezli bir toplum yapısına sahip olmuşlardır. Camiiler, İslam kültür ve medeniyetinin temel yapı taşlarını oluşturmaktadır. Camilerin kendine has manevi dokusu, Peygamber efendimizin camilere yüklediği misyon, Müslüman halkların camilere olan bağlılıkları; camilere, bireyin ve toplumun her türlü ihtiyacına cevap veren bir anlam yüklemektedir. Asr-ı Saadetten itibaren camiiler, İslam’ın tüm esaslarını ve cihanşümul mesajlarını temsil eden bir müessese olmuştur. Dini, sosyal, ilmi, idari gibi İslam toplumunu ilgilendiren birçok olgunun gelişimi, çözümü ve yönetimi camilerde gerçekleştirilmiştir. Sözgelimi Peygamber efendimizin güzide ashabıyla birlikte inşa ettiği Mescid-i Nebevi, bunun en güzel örneğidir. Mescid-i Nebevi’de elçiler kabul edilir, hukuki davalar çözüme kavuşur, resmi istişareler yapılır, sosyal ve kültürel faaliyetler icra edilir, ilmi ve fıkhi meselelerin müzakeresi yapılır ve devletin bürokratik meseleleri yine burada ele alınırdı. Tüm bunlarla beraber bir toplumun en temel ihtiyaçlarından olan eğitim ihtiyacı da yine camilerde karşılanırdı.
İlk emri “Oku” olan bir dinin mensupları; ilme, eğitime, talim ve terbiyeye tarih boyunca ciddi bir önem vermiştir. İslam’ın iki ana kaynağı olan Kur’an’ı Kerim ve Hz. Peygamberin (s.a.v) sünnetine bakıldığında, ilmi ve eğitimi öven ifadelere sıkça rastlanmaktadır. Efendimizin (s.a.v) kendisi için “Ben ancak bir muallim (öğretmen) olarak gönderildim’’[2] diye buyurması; eğitimin, nübüvvet makamının görevlerinden biri olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle ilk Müslümanlar, Peygamber efendimizin telkinleri ile dönemin Arap yarımadasındaki kıt imkânlara rağmen okuyup yazmaya rağbet etmiş, ilim öğrenmeye iştiyak duymuşlardır. Nitekim Peygamber efendimiz (s.a.v) de tebliğ vazifesine başlar başlamaz kendisini, içinde bulunduğu toplumu eğitmeye adamıştır.
İslam’da ilk eğitim ve öğretim mekânı, Mekke döneminde Müslümanların kullandığı Darülerkam idi. Mekke’de ki şartlar, mescit yapılmasına el vermediğinden Peygamberimiz bu evi eğitim yeri olarak kullanmaktaydı. Fakat hicretten sonra Medine’de inşa edilen, Kur’an’ı Kerim’in ifadesiyle[3] başından beri takva üzere kurulan Mescid-i Nebevi, artık iman edenler için bir talimgâh hükmüne geçmişti. Mescitteki öğretim faaliyetlerine “meclis” denilmekteydi. Hz. Peygamberin buradaki derslerine “Meclisü’l ilm” denilmiştir. Bu meclislerde Peygamber efendimiz, iç içe geçmiş daireler şeklinde halka yaparak oturan sahabelere dersler vermekteydi. Bu sahabeler çoğunlukla Ashab-ı Suffe’den oluşmaktaydı. İslam’da camilerin eğitim ile olan ilişkisini açıklarken, Ashab-ı Suffe’ye mutlaka değinmek gerekmektedir. Nitekim onlar, İslam’ın ilk öğrencileri ve aynı zamanda İslam’ın ilk eğitimcileridirler.
Ashab-ı Suffe, kıble henüz Kâbe tarafına çevrilmeden önce Mescid-i Nebevi’nin kuzey duvarında hurma dalları ile yapılan gölgeliğin altında yaşayan bir gurup sahabeydi. Suffe, Arapçada “Gölgelik’’ anlamına gelmektedir. Bu yüzden kendilerine “Ashab-ı Suffe’’ yani “Gölgelik altında yaşayan kimseler’’ ismi verilmişti. Suffe, sistematik anlamda İslam’ın ilk eğitiminin verildiği yer ve ilk Müslüman eğitimcilerin yetiştiği mekândır.
Suffe; İlk İslam üniversitesi, ilk Müslüman yetiştirme akademisidir. Suffe ehli, hayatlarını ilim ve irfan tahsiline adayan feragat ve fetanet ashabıdır. Üstü hurma dalları ile kaplı bu gölgeliğin altında; vahyin nuru aydınlanıyor, ilimlerin pınarı akıyor ve irfanın asaleti yükseliyordu. Buradan manen mezun olan sahabeler, Peygamberin emirleri ile başka kabilelere/topluluklara gidiyor ve bu mümtaz eğitim kurumunda elde ettikleri ilim nurlarını, talim ve terbiyeleri, ibadi ve fıkhi ihsanları başkalarına da aktarıyorlardı. Hatta kimileri topluluklar halinde bu uğurda şehid olup mübarek kanını akıtmıştır. [4]Mensupları arasında; Bilal-i Habeş, Selman ibn’ul İslam, İbni Mes’ud, Ammar bin Yasir, Suheyb-i Rumi, Habab bin Eret, Huzeyfe bin Yeman ve Mu’az bin Cebel (Allah hepsinden razı olsun) gibi ilim, ahlak, adalet, iffet ve irfan timsali isimlerin bulunduğu bu Muhammed-î (s.a.v) eğitim kurumu, halen bile hayatları anlatılırken talim ve terbiye yönleri ile yıldızlar gibi nur saçmaktadırlar.
Burada dikkat edilmesi gereken bir husus da şudur ki; Bu kimseler farklı ırklara, renklere ve kabilelere mensup olmalarına rağmen topluca eğitim almaları ve aynı mekanda yaşamaları, İslam’ın cihanşümul bir din olduğu ve ırkçılığı pratik bir şekilde reddettiğini göstermektedir. Nitekim bu güzide topluluğun içerisinde Habeşistan’dan, İran’dan, Yemen’den ve Rum diyarından kimseler bulunmaktaydı…[5]
Camiler sadece Peygamber efendimizin döneminde değil, tarihten günümüze kadar bir eğitim merkezi olarak kullanılmıştır. Geçmiş zamanlarda nice Müslüman âlim, bilim insanı, filozof vb. gibi ilme yön veren âlimler, ilk tahsillerini camilerde yapmışlardır. Bu konuda bazı isimler söylediklerimizin şahidi olacaktır: Ali b. Rabban et-Taberi, Razi, İbn Cülcül, İbn Cezzar, İbn Sina, Mes’udi, el-Biruni, İbn Hazm, İbn Rüşd, el-Gazzali, Ebu’l Fida, İbnu’n Nefis, Ali Kuşçu, Mirim Çelebi, İbn Kemal bunlara örnek olarak sayılabilir.[6] Dahası, misalen İbni Haysem, V. (XI.) yüzyılda Ezher Camiinde nazari tıp dersleri okutmakta idi.[7] Keza öteden beri gelenek haline gelen, her camiinin bir kütüphanesinin olması ve kimi cami kütüphanelerindeki kitap sayılarının on binleri bulması, yine eğitim kurumu olarak camilerin ele alınmasının örneğidir.[8]
Bundan anladığımız üzere camiiler; sadece namaz kılma, zikir çekme ve dua etme yeri değildir. Camiiler, bunlar ile beraber bir eğitim, talim ve terbiye yeridir. İlk yapımından itibaren, Camiler; coğrafi konumu olarak sosyal çevremizin ortasında inşa edildiği gibi kendi iç dünyamızı imar etme ve kalbimizi arındırmak için de hayatımızın her yönüne temas eden müttenezih mekanlardır.
İslam’ın, bir eğitim kurumu olarak özellikle camileri ele almasındaki hikmetlerinden bazılarını şöyle sırlayabiliriz:
-Camiler, bireylere temel ilkelere uygun bir eğitim modeli sunar.
-Sosyal etkileşim ve toplumsal huzurun tesisi için Camilerde birliktelik eğitimi imkânı oluşur.
-Camilerde, yaparak ve yaşayarak öğrenme olanağı mevcuttur.
-Camilerde, hem kadim ve köklü geleneğe uygun hem de günümüz şartlarına münasip evrensel eğitim modeli verilebilir.
-İnsanın iki yönlü, yani madde ve manadan müteşekkil olduğu gerçeğine uygun olarak eğitim verilebilir.
-Camilerde, bireylere salt pozitivist eğitim modeline göre değil, temiz fıtratın ihtiyaç duyduğu derinlikli bir eğitim modeli aşılanabilir.
-Camilerin asli fonksiyonları olan birey ve toplumun sevk ve idaresinde gerek dünyevi gerekse de uhrevi selametinin temin edildiği yerler olması gibi etkenler bu hikmetlerden bazılarıdır.
Hülasa:
Rabbimizin evleri olan camiiler, günümüz dünyasında Hz. Nuh’un gemisi mesabesindedir. Her türlü hayrın, bereketin ve feyzin içerisinde bulunduğu nurani mekânlardır. Rabbimiz bizleri, gönülleri camiye bağlı olanlardan eylesin. Bizi camilerimizin nurundan mahrum eylemesin.
[1] (Al-i İmran, 96)
[2](İbni Mace)
[3] (Tövbe, 108)
[4] (Bkz: Bi’ri maune Vakası; 70 kadar suffe ashabı, Arabistan’daki kabilelere İslam’ı tebliğ etmeye giderken bir ihanet sonucu şehid edilirler. Recî vakası: 10 kişilik bir İslam davetçisi gurubu, Adal ve Karra kabilelerinin isteği üzerine onlara İslam’ı tebliğ etmeye giderken ihanetle şehid edilirler.)
[5] (Sırasıyla:Bilal-i Habeşi, Selman-ı Farısi, Ammar bin Yasir Yemen’i, Suheyb-i Rumi)
[6](TÜRKİYE’DE, GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE CAMİLERİN EĞİTİM FONKSİYONLARI)
[7] (TDV)
[8] (el-Ezher Kütüphanesi, Süleymaniye Kütüphanesi vd.)