Söz&Kalem Dergisi - M. Furkan Aslan
Her işi hikmet üzere olan Rabbimizin adıyla…
“İnsanlığın, nübüvvet makamından aldığı ilk ders ve tüm Peygamberlerin üzerine ittifak ettiği öğüt şudur: ‘Hayâ etmedikten sonra, dilediğini yap.’’[1]
İnsanın en fıtri eğilimlerinden olan hayâ duygusu, insanın yaratılışıyla ve varlıksal yapısıyla birlikte olup her zaman genel halkın ve özellikle de temel insani fıtrata uygun olarak yaşayan insanların teveccühüne şayan olmuştur. Bireysel ve sosyal alanda hayâdan kopuş, toplumu değer çöküntüsüyle yüz yüze bırakır. Aynı zamanda birey ve toplum için birçok bela ve musibetleri de beraberinde getirir. Dolayısıyla beşeri toplumların rüşt ve tekamülü, hayâ ve erdemlere yönelmeye ve bunları kalıcı hale getirmeye bağlıdır.
Hayâ duygusu, bütün kötülüklerden ve çirkinliklerden arınmışlık sonucu verdiğinden, insana onur ve yücelik bahşeden bir değerdir. İnsan için asıl bulunması gereken makam, yani eşref-i mahlukat makamına erişmesi, tutum ve davranışlarında hayâ duygusunu benimsemesine bağlıdır. Bu erdem, insan için kazanılması gereken o kadar elzem bir erdemdir ki, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren insanların hidayeti için Rabbimiz tarafından gönderilen tüm Peygamberlerin ortak tavsiyesi olmuştur.
Peygamberler, insanlık mektebinin muallimleri, mürebbileri ve mübelliğleridirler. Nübüvvet makamının mukaddes şahsiyetleri, ilk insan topluluklarından itibaren muhatap oldukları tüm toplumların maddi ve manevi sorunlarına ilahi reçetelerin ışığında çözüm üretmişlerdir. Beşeri toplumların sosyal, ekonomik, idari ve hukuki yönlerini düzenleyip toplumsal barışı ve huzuru tesis etmeyi amaçlamışlardır. Sahih hadisler ışığında konumuzu değerlendirdiğimiz vakit, Peygamberler ilk olarak toplumlarına hayâyı tavsiye etmişlerdir. Bu husus gösteriyor ki, bireyin kendine seciye olarak edinmesi gereken ilk husus hayâdır.
İnsanın, geçici ve fani dünya hayatında başıboş bırakılmadığı gerçeği, Kur’an-ı Kerim’in ifadesi ile sabittir.[2] Bir anlam, hikmet ve gaye üzerine yaratılan insan, hayatını en muhtevalı biçimde geçirmekle mükelleftir. Dünya hayatını ıslah etmek, yaşamımıza düzen vermek ve sosyal hayatımızı müspet anlamda dengede tutmak hayat koşullarımızı muhtevalı ve değerli kılar. Bu anlamda hayâ, hayatımızı intizamlı kılar. Nitekim insan, sosyal bir ortam içerisinde yaşamaktadır. Bir askerin kendi taburunda vazifesi olduğu gibi herkesin dahi içtimai hayatta bir revabıtı ve sorumluluğu vardır.
Evet, insan; Rabbine, kendisine, diğer insanlara, doğaya, maddeye ve eşyaya karşı sorumludur. Hayâ duygusu, insan için Rabbine olan ubudiyetidir. Kendisine karşı bir onur kaynağıdır. Diğer insanlara karşı bir edep ve ahlaktır. Doğaya karşı güzellikleri muhafaza etmedir. Maddeye ve eşyaya karşı en müspet biçimde kullanımdır. Bundandır ki Peygamberler, bu temel insani duyarlılığın farkında olup en doğru şekilde icra edilmesi için insanlara hayayı tavsiye etmişlerdir. İnsanlığın kandilleri olan Peygamberler, insanlık mektebi için neyin en hayırlı ve doğru olduğunu herkesten iyi bilmektedirler. Nitekim Onlar, daimi olarak Rabbimiz ile irtibat halindeydiler.
Haya duygusu, Rabbimizin insana ihsan ettiği ve en mükerrem haliyle şekil verdiği insan bedenine olan bakış açısını da melekûti bir anlamda değiştirmektedir. Rivayetlere göre insan bedeninin her uzvu/azası, şükrü gerektirmektedir. Bu şükür, bazen sadaka ve infak olarak maddi anlamda eda edilir. Bazen de manevi olarak en hayırlı şekilde kullanmakla şükür edilmiş olur. Bunları, hayâ dairesinde değerlendirirsek şöyle sıralayabiliriz:
Ellerin şükrü, harama el uzatmamaktır. Dilin şükrü; yalan konuşmamak, iftira etmemek, gıybete bulunmamak ve kötü sözden sakınmaktır. Gözlerin şükrü, harama nazar etmemek ve her şeye ibret ve tefekkür nazarıyla bakmaktır. Kulakların şükrü, kötü söze kulak vermemek ve hayırlı şeyler dinlemektir. Ayakların şükrü, kötü mekanlarda bulunmamak ve insan için hayırlı olan yerlere gitmektir. Kalbimizin şükrü; kibir, ucb, riya, kin gibi ahlaki düşüklüklerden kaçınıp; ilim, tefekkür, tevazu, merhamet gibi güzel hasletleri elde etmektir. Böylece bedenimizin uzuvlarını, hayâ duygusu içerisinde de kullanmış oluruz. Çünkü Rabbimize şükür etmemiz, hayânın bir şubesidir.
Binaenaleyh, her amelin bir ön hazırlığı olduğu gibi hayânın da ön hazırlığı vardır. Ahlak ve irfan âlimlerinin belirtiğine göre hayânın ön hazırlığı şunlardır; Müşarete, murakabe ve muhasebe. Müşarete, yani insanın ilahi emirlere karşı kayıtsız kalmaması, ömür sermayesini boşa harcamaması ve Rabbi ile olan ahdine daima sadık kalmasıdır. Murakabe, bu makamda insan, yaptığı işleri gözetlemeli ve kalbini ona zarar veren şeylerden korumalıdır. Her an Rabbinin kendisini gördüğünün farkında olmalıdır. Son olarak muhasebe, hesaba çekilmeden önce insanın kendisini hesaba çekmesidir. Bulunduğu fiilleri yaparken ahireti ve ölümü düşünmesi ve Rabbi katında vereceği hesabı tefekkür etmesidir.
Tüm bunlarla birlikte hayâ duygusunun hikmeti ve önemini izah etmek için Peygamber efendimiz, hayâyı imanın iki dalından birine benzetmiştir. Hayânın tamamı, hayırdır ve haya, imanın bir parçasıdır diye buyurmuşlardır. Yine Peygamber efendimiz (s.a.v), bir şeyin nizamı bozulduğunda parçaları darma dağın olur diye bir temsilde bulunmuştur. Sahabeler bunun hikmetini sorunca efendimiz (s.a.v), şöyle buyurmuştur. “Hayâ, imanın nizamıdır. Bir şeyin nizamı bozulunca parçaları dağılır. Her dinin kendine göre bir ahlakı vardır. İslam’ında ahlakı hayadır.” diye buyurmuşlardır.
Rabbimiz bizleri zamanın cazibedar fitnelerinden muhafaza eylesin.