Söz&Kalem Dergisi - Yunus Çetin
Biri gelir ve Gazali’ye kabir azabını reddettiğini söyler. Kabir azabını beş duyu organıyla algılayamadığını, görmediğini ve duymadığını, o halde öyle bir şeyin olmadığını iddia eder.
Gazali bu meseleyi Kimya-yı Saadet adlı eserinde şöyle açıklar:
Farz edilsin ki haksızlıklarla ve ahlak dışı davranışlarla ömrünü geçirmiş olan bir kişi ölmüş olsun. Bu kişi mezara girdikten sonra kabir azabına inanmayan başka birisi ölen şahsın mezarına kulağını dayasa, hatta mezarını açıp baksa, kabir azabıyla ilgili herhangi bir durumla karşılaşmayacaktır. Bu durumda kabir azabını inkâr etmek mi gerekecektir?
Hayır! Yanınızda yatan birisi olsun ve o esnada rüya görüyor olsun. Sizin göreceğiniz tek şey onun uyuyan bedeni olacaktır. Ama belki de kim bilir neler görüyor ve neler hissediyordur.
Belki de rüyasında birisinden kaçıyordur. Korkuyordur, heyecanlıdır, kalbi küt küt atıyordur. Kaçtığı kişi ona yetişir ve onunla dövüşmeye başlarlar. Ama arkadaşınız çok zayıftır. Karşıdakinin darbelerine karşı koyamıyordur. Her darbede canı acıyordur. Arkadaşınız çığlık çığlığayken karşıdaki bıçağını çıkarır ve arkadaşınızın tam kalbine saplar ki birden uyanır.
Siz korkuyla uyanan arkadaşınıza şaşkın şaşkın bakarsınız. Ne oldu buna şimdi uyumaktan başka bir şey yapmıyordu oysaki. Bir de ona sorun.
Gazali’nin rüyayı kullanarak bize aktardığı bir şey daha var. Hemen girelim:
Bizim dış dünyayla bağlantımızı sağlayan duyularımızdır. Yani bilgileri duyularımız vasıtasıyla elde ederiz. Peki, Onların bize sunduğu bilgilere ne kadar güvenebiliriz? En kuvvetlisi gözdür aralarında. Örneğin geceleyin yıldızları seyrederiz. Gökyüzündeki minik ışıklar… Eğer aklım “Hey kendine gel! Onlar minik değil, gerçekte devasa büyüklükteler” diye müdahale etmese, ben onları minik ateş böceklerinden farksız görecektim.
Dolayısıyla aklın idrakiyle, duyularımızın yanıltıcı olabileceğini tespit etmiş oluyoruz. Peki, aklın elde ettiği bilgilere ne kadar güvenebiliriz? Duyuları, akıl idrakiyle sorguladık ama akıl idrakini hangi idrakle sorgulayabiliriz? Bunun için de akıl dışı, üst bir idrake ihtiyacımız var. Var mı bu üst idrak? Mevcut şartlarda ortada görünmüyor. Ancak ortaya çıkmaması olmadığı anlamına gelmez.
İşte Gazali rüyalara işaret ederek, akla olan şüpheleri arttırıyor. Şöyle ki: Uyku anında bütün duyular kilitlenir. Vücut bir felç durumuna girer. Akılsa hala işlevsel halde… Rüyada çeşitli sahnelere şahit olur. Şahit olduklarının gerçek olduğuna inanır akıl. Uyanma gerçekleştiğindeyse tamamen hayallerden ibaret olduğunu fark eder.
Demek ki akıl da yanılabiliyormuş! O zaman bu soruyu sormamız kaçınılmaz değil mi? Uyanıkken akılla idrak ettiğimiz bilgilere ne kadar güvenebiliriz? Şüphelenecek bir durum yok mu? Öyle ki insanın şu anki durumu sakın bir rüya olmasın?
“İnsanlar uykudadırlar. Öldükleri zaman uyanırlar.” Hadisi şerifini hatırlatmıyor mu?
Ve böylece duyular ve akılla elde ettiğimiz bilgilere yüzde yüz güvenmememiz gerektiğini kavramış oluyoruz.
Şimdi de şöyle düşünelim: Bir arkadaşınız bir şeylerle uğraşıyordur. Ne yapıyorsun diye soruyorsunuz. Rüyamda bir adam, komşuna neden bir şeyler ikram etmiyorsun, diye kızdı bana. Uyandığımda komşuma bir şeyler hazırlamak istedim.
Bu olaya nasıl bakarsınız? Sadece bir rüyaydı ne gerek var zahmete girmeye! Yoksa mesajı vermiş rüya, komşunla ilişkini güzel tutman istenmiş diye arkadaşınızın yaptığını onaylar mısınız?
Modern bilimde bir rüyanın gelecekten bahsetmesi veya mesela Resulullah (sav) gibi gerçek dünyada hiç görmediğiniz birini görmenize pek sıcak bakılmaz.
Modern psikolojide rüyada gördüğümüz nesnelerin tümü iç dünyamızın yansımasıdır. Rüyanızda tanımadığınız birini görseniz bile, aslında onu gün içinde herhangi bir yerde, zamanda görmüşsünüzdür. Yani rüyalar, gündelik hayatta deneyimlediğiniz olayların çoğunlukla rastgele (ve rasyonel olmayan) biçimlerde düzenlenmesiyle beynin yeni senaryolar üretme girişimidir.
Yani sende, benliğinde, hissiyatında, bilinçaltında ve çevrende, dış dünyanda ne varsa o. Daha fazlası yok… Resulullah’ı görmek yok…
Gazali ise şehadet âlemi ve melekût âleminden bahseder. Şehadet âlemi şu an idrak ettiğimiz âlemdir. Melekût âlemi ise metafizik âlemdir. İnsan ölünce melekût âleminin kapıları açılır ve metafizik gerçeklerle karşı karşıya gelir. Uyku da ölümün kardeşidir. Dolayısıyla uyurken her ne kadar ölmesek de rüyalar metafizikle bağ kurmamızı sağlayabilir.
Kur’an’da Yusuf kıssası rüyalar üzerine inşa edilmiştir. Hz Yusuf’un rüyasında on bir yıldızın, güneşin ve ayın kendisine secde ettiğini görmesiyle başlar. Yani geleceği daha küçükken görmüştür.
Ama o peygamberdi diyebilirsiniz. Ancak firavunun rüyası da vardı. Yedi zayıf ineğin yedi semiz ineği yediğini ve yedi yeşil, yedi kuru başak gördüğünde aslında gelecek kuraklık ve bolluk yıllarını görmüştü. Üstelik firavun henüz iman etmemişti. Kâfirdi yani…
Yani diyoruz ki Kur’an’a iman ediyorsak, görülen salih rüyalar insana hakikatin bilgisini verebilir.
Hatta Gazali işi daha da ileri götürüp uyumasa dahi, uyanık halde dahi peygamberlerin ve salih kimselerin metafizik âlemle bağ kurabileceklerini söyler. Yani peygambere vahiy gelmesi veya salih kimsede kerametin gerçekleşmesi…
Keramet mi! Bu mümkün mü? Birine bakıyorsunuz bedeni burada ama kendisi metafizik âlemde… Aklımız kabul etmek istemiyor sanki… Beden burada olup başka âlemde olmak nasıl mümkün olabilir? Hâlbuki bu günkü teknolojiyle bile bu sağlanabiliyor.
Sanal gerçeklik gözlüğünü takan kimselerin ne hale geldiklerini çeşitli videolarda görmüşsünüzdür. Meşhur metaverse dünyasına bağlananları…
Evet, bedenleri bizimle ancak zihinleri başka bir yerde… Bugünkü teknolojiyle şu anlık bu kadarı yapılabiliyor… Ama teknolojinin gücü her yere ulaşamaz. Ulaşamıyor diye inkâra mı gideceğiz?